ગુજરાત હાઈકોર્ટ
આર/ક્રિમિનલ મિસલેનિયસ એપ્લિકેશન (ફॉर ક્વાશિંગ એન્ડ સેટ અસાઇડ એફઆઈઆર/ઓર્ડર) નંબર 210 ઓફ 2026 (R/CR.MA/210/2026)
21 ઓગસ્ટ, 2026
માનનીય ન્યાયમૂર્તિ પી. એમ. રાવલ
રાકેશકુમાર મિથિલેશસિંહ રાજપૂત અને અન્ય (અરજદારો) વિરુદ્ધ ગુજરાત રાજ્ય અને અન્ય (સામાવાળાઓ)
આ લેખ માત્ર માહિતી અને શૈક્ષણિક હેતુઓ માટે તૈયાર કરાયેલા કોર્ટના નિર્ણયનો એક સરળીકૃત સારાંશ છે. તે કાનૂની સલાહ કે સત્તાવાર કાનૂની દસ્તાવેજ નથી. સંપૂર્ણ હકીકતો અને સંપૂર્ણ સંદર્ભ માટે, કૃપા કરીને નીચે જોડવામાં આવેલા સત્તાવાર નિર્ણયનો સંદર્ભ લો.
કેસ શું હતો
આ કેસ 11 સપ્ટેમ્બર, 2022 ના રોજ એક પરણિત મહિલા દ્વારા કરાયેલી દુઃખદ આત્મહત્યા બાદ સામે આવ્યો, જેના કારણે તેના પિતાએ અમદાવાદમાં પોલીસ ફરિયાદ (FIR) નોંધાવી. મહિલાએ એપ્રિલ 2021 માં તેના પતિ સાથે લગ્ન કર્યા હતા, અને બિહાર અને મૈસૂરમાં ટૂંક સમય સુધી રોકાયા પછી, આ દંપતી અમદાવાદ રહેવા 갔્યું હતું. તેના পরিবারે आरोप लगाया था... તેના পরিবারે આક્ષેપ કર્યો હતો કે તેના પતિએ દહેજ તરીકે ₹25 લાખની માંગણી કરી હતી અને તેને ત્રાસ આપ્યો હતો, જ્યારે બિહારમાં તેના માતા-પિતા અને ભાઈએ તેના આ વર્તનને પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું.
મુખ્ય દલીલો
- અરજદારો (પતિ અને સાસરિયાઓ): દલીલ કરી હતી कि આક્ષેપો અત્યંત અસ્પષ્ટ, સામાન્ય અને ચોકસાઈ વગરના હતા, જેમાં કોઈપણ ચોક્કસ તારીખો, સમય અથવા ક્રૂરતાના સ્પष्ट উদাহਰಣોનો अभाव હતો. उन्होंने इस बात पर प्रकाश डाला... તેમણે આ વાત પર પ્રકાશ પાડ્યો કે સાસરિયાઓ બિહારમાં દૂર રહેતા હતા, ક્યારેય અમદાવાદ આવ્યા ન હતા, અને માત્ર દબાણ લાવવા માટે તેમને ખોટી રીતે કાનૂની વિવાદમાં ઘસડવામાં આવ્યા હતા.
- સામાવાળાઓ (રાજ્ય અને પોલીસ): દાવો કર્યો કે પોલીસ નિવેદનો દર્શાવે છે कि સાસરિયાઓએ દૂરથી પતિને ઉશ્કેર્યો હતો, પીડિતાને આત્મહત્યા કરવા માટે મજબૂર કરવામાં સક્રિય ભૂમિકા ભજવી હતી, અને તેથી ટ્રાયલ (સુનાવણી) આગળ વધવી જોઈએ.
અદાલતે શું નિર્ણય કર્યો
હાઈકોર્ટે પતિ અને સાસરિયાઓ સામેની એફઆઈઆર અને તેની સાથે જોડાયેલી તમામ કાર્યવાહી રદ કરી અને બાજુ પર મૂકી (ક્વાશ અને સેટ અસાઇડ કરી) દીધી. અદાલતે ચુકાદો આપ્યો कि ચોક્કસ તારીખો, સમય અથવા શારીરિક ક્રૂરતાના પુરાવા વગરના વ્યાપક અને સાબિત ન થયેલા આક્ષેપો વ્યક્તિઓને ટ્રાયलનો સામનો કરવા માટે મજબૂર કરવાને યોગ્ય ઠેરવી શકતા નથી. સુપ્રીમ કોર્ટના મુખ્ય પૂર્વ નિર્ણયો (જેવા કે કાહકશાં કૌસર વિરુદ્ધ બિહાર રાજ્ય) નો हवाला આપીને... ટાંકીને, અદાલતે ભાર મૂક્યો ਕਿ સ્પષ્ટ પુરાવા વગર પારિવારિક વિવાદો દરમિયાન દૂરના સબંધીઓને ખેંચવા એ કાયદાનો દુરુપયોગ છે. અદાલતે એ પણ નોંધ્યું कि ફરિયાદીએ પરસ્પર સમાધાન દર્શાવતું સોગંદનામું (એફિડેવિટ) દાખલ કર્યું હતું અને સહ-આરોપીઓ સામેના આરોપો અગાઉથી જ હટાવી લેવામાં આવ્યા હતા.
આ નિર્ણય સામાન્ય નાગરિકો માટે શા માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે
આ નિર્ણય વૈવાહિક વિઘટન દરમિયાન વ્યાપકપણે તૈયાર કરાયેલા અથવા ચકાસાય વગરના ફોજદારી આક્ષેપો સામે પરિવારોને નિર્ણાયક રક્ષણ પૂરું પાડે છે. દૈનિક જીવનમાં, વ્યક્તિગત વિવાદો ક્યારેક એવા રોષ તરફ દોરી શકે છે જ્યાં સીધા પુરાવા વગર વિવિધ રાજ્યોમાં રહેતા સબંધીઓ સહિત આખા વિસ્તૃત পরিবারોને ગંભીર ફોજદારી शिकायतों में నాमिठ... ફરિયાદોમાં નામાંકિત કરવામાં આવે છે. આ ચુકાદો પુષ્ટિ કરે છે कि અદાલતો માત્ર મૌખિક વાતોના આધારે ફોજદારી ટ્રાયલને આગળ વધવા દેશે નહીં. જ્યારે આક્ષેપોમાં ચોક્કસ તથ્યોનો અભાવ હોય અથવા જ્યારે પરિવારોએ તેમના સંઘર્ષો સૌહાર્દપૂર્ણ રીતે ઉકેલી લીધા હોય ત્યારે તે નાગરિકોને બિનજરૂરી ઉત્પીડન, લાંબી કાનૂની લડાઈઓ અને અયોગ્ય अभियोजन... ફોજદારી મુકદ્દમાથી બચાવે છે.
લાगू... લાગુ કાયદાઓ અને કलमो... કલમો
લાગુ અધિનિયમો
- ભારતીય દંડ સંહિતા (IPC), 1860
- દહેજ પ્રતિબંધ અધિનિયम (Dowry Prohibition Act), 1961
મુખ્ય કલમો
- ભારતીય દંડ સંહિતાની કલम... કલમ 498A: પરણિત સ્ત્રીને શારીરિક કે માનસিক ક્રૂરતા અથવા દહેજની ગેરકાયદેસર માંગણીઓના આધીન કરવા બદલ પતિ અથવા તેના સબંધીઓને સજા કરે છે.
- ભારતીય દંડ સંહિતાની કલમ 306: આત્મહત્યાના દુષ્પ્રેરણ (ઉશ્કેરણી કે પ્રોત્સાહન) ને દંડनीय... દંડપાત્ર બનાવે છે.
- ભારતીય દંડ સંહિતાની કલમ 114: જો ગુનો આચરવામાં આવે ત્યારે દુષ્પ્રેરક (ઉશ્કેરણી કરનાર) હાજર હોય તો તેના પર ફોજદારી જવાબદારી લાગુ પડે છે.
- દહેજ પ્રતિબંધ અધિનિયમની કલમ 3 અને 4: ప్రత్యక్ష... प्रत्यक्ष કે अप्रत्यक्ष... अप्रत्यक्ष રીતે દહેજ આપવું, લેવું અથવા માંગવું તેને દંડિત કરે છે.