ગુજરાત હાઇકોર્ટ
આર/સેકન્ડ અપિલ નં. 443 ઓફ 2026 (સ્પેશિયલ સિવિલ સૂટ નં. 10 ઓફ 2017 / જૂનો નં. 7/2011 માંથી ઉદ્ભવેલ).
ઓગસ્ટ 18, 2026
જસ્ટિસ મૌલિક જે. શેલત।
જોસર્ફલ વાળા ભીમા (જોસર્ફલ વાળા ખીમા) (અપીલકર્તા / અસલ પ્રતિવાદી) વિરુદ્ધ વર્ગીય સ્વ. શ્રી રમેશ મોતીરામ જેસવાણીના કાનૂની વારસદારો અને અન્ય (પ્રતિવાદીઓ / અસલ વાદીઓ)।
"અસ્વીકરણ: આ લેખ માત્ર માહિતી અને શૈક્ષણિક હેતુઓ માટે તૈયાર કરાયેલ અદાલતના ચુકાદાનો સરળ સારાંશ છે. તે કોઈ કાનૂની સલાહ કે અધિકૃત કાનૂની દસ્તાવેજ નથી. સંપૂર્ણ હકીકતો અને સંદર્ભ માટે, કૃપા કરીને નીચે સંગ્રહિત અધિકૃત ચુકાદો જુઓ."
- કેસ શું હતો: વાદીઓએ ₹13,78,000 ના કુલ મિલકત પ્રતિફળ માટે 15 માર્ચ, 2010 ના રોજ निष्पादित વેચાણ કરાર (ATS) ના ચોક્કસ પાલન (સ્પેસિફિક પરફોર્મન્સ) ની માંગણી કરતો સિવિલ દાવો દાખલ કર્યો હતો. ખરીદદારોએ વેચાણનું પૂરેપૂરું પ્રતિફળ ચૂકવી દીધું હતું, પરંતુ વેચાણકર્તાએ આખરી રજિસ્ટર્ડ વેચાણ દસ્તાવેજ निष्पादित કરવાનો ઇનકાર કર્યો, જેના કારણે ખરીદદારોને કાનૂની કાર્યવાહી કરવાની ફરજ પડી.
- મુખ્ય દલીલો: ખરીદદારોએ ચાર ગवाहોની સાક્ષી સહિત મૌખિક અને દસ્તાવેજી પુરાવા રજૂ કર્યા, જેમણે પૂરેપૂરી ચુકવણી અને કરારના નિષ્पादનની પુષ્ટિ કરી [4.2, 5, 11]. જો કે વેચાણકર્તાએ લેખિત બચાવ દાખલ કર્યો હતો, પરંતુ તેના વકીલે ખરીદદારોના ગवाहોની ઉલટતપાસ (ક્રોસ-એગ્ઝામિનેશન) કરી ન હતી, અને વેચાણકર્તા પોते સાક્ષી આપવા માટે કટહેરા (વિટનેસ બોક્સ) માં આવવામાં નિષ્ફળ રહ્યો હતો [4.1, 4.2, 5, 6]. બીજી અપીલ પર, વેચાણકર્તાએ દલીલ કરી कि નીચલી કોર્ટોએ ભૂલ કરી છે અને તેને પૂરેપૂરી ચુકવણી મળી ન હતી તે સાબિત કરવા માટે પુરાવા રજૂ કરવાની વધુ એક તક આપવાની વિનંતી કરી.
- કોર્ટે શું નિર્ણય કર્યો: ગુજરાત હાઇકોર્ટે સેકન્ડ અપિલ ફગાવી દીધી અને વેચાણકર્તાને વેચાણ દસ્તાવેજ निष्पादित કરવાનો આદેશ આપતા નીચલી કોર્ટોના હુકમનામાની પુષ્ટિ કરી [6.3, 7, 21]. સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણય (વિદ્યાધર વિ. મણિકરાવ) પર આધાર રાખીને, કોર્ટે એવું ઠેરવ્યું कि જ્યારે કોઈ પક્ષ સાક્ષી આપવા અથવા ઉલટતપાસમાંથી પસાર થવા માટે કટહેરામાં આવવાનું ટાળે છે, ત્યારે કોર્ટે એવું પ્રતિકૂળ અનુમાન (એડવર્સ પ્રિઝમ્પ્શન) લગાવવું જ જોઇએ कि તેમનો લેખિત બચાવ ખોટો છે. વધુમાં, રુસી ફિશરીઝ પીએલટી વિ. ભાવના સેઠના કેס को ટાંકીને, કોર્ટે પુષ્ટિ કરી कि સિવિલ પ્રોસિજર કોડની કલમ 100 હેઠળ, હાઇકોર્ટો तथ्यात्मक પુરાવાનું પુનઃમૂલ્યાંકન કરી શકતી નથી અથવા નીચલી કોર્ટના સમાન તારણોને ઉથલાવી શકતી નથી સિવાય कि તે ભારે विकृत સાબિત થયા હોય.
આ ચુકાદો સામાન્ય નાગરિકો માટે શા માટે મહત્વપૂર્ણ છે
આ ચુકાદો મિલકતના ખરીદદારો અને વેચાણકર્તાઓ માટે એક મહત્વપૂર્ણ કાનૂनी પાઠ પર ભાર મૂકે છે: કોર્ટમાં લેખિત દાવાઓ ત્યારે સુધી અર્થહીન છે જ્યાં સુધી કટહેરામાં વ્યક્તિગત સાક્ષી અને પુરાवाઓનું સમર્થન ન હોય. સામાન્ય નાગરિકો માટે, તે પુષ્ટિ કરે છે कि જો તમે મિલકत કરાર હેઠળ તમારી જવાબદારીઓ પૂરી કરો છો, તો વેચાણકર્તાઓ માત્ર ટ્રાયલ કોર્ટની કાર્યવાહીની અવગણના કરીને કાનૂની હસ્તાंतरણથી પીછેહઠ કરી શકતા નથી કે તેને અટકાવી શકતા નથી [3, 4.2, 6]. જ્યારે પૂરેપૂરી ચુકવણી સાબિત થઈ જાય અને તેનું खंडन न કરવામાં આવે ત્યારે અદાલતો મિલકતની વેચાણ પ્રક્રિયાને અમલમાં મૂકશે તેની ખાતરી કરીને તે પ્રામાણિક રિયલ એસ્ટેટ ખરીદદારોને સુરક્ષા પ્રદાન કરે છે.
લાગુ કાયદાઓ અને કલમો
- લાગુ પડતા અધિનિયમો: સિવિલ પ્રોસિજર કોડ, 1908 (CPC); ભારતીય પુરાवा अधिनियम, 1872; વિશિષ્ટ રાહત અધિનિયમ, 1963 (Specific Relief Act).
- મુખ્ય કલમો:
- સિવિલ પ્રોસિજર કોડ, 1908 (CPC) ની કલમ 100: નીચલી કોર્ટના तथ्यात्मक તારણોને ફરીથી ખોલવા પર પ્રતિબંધ મૂકતા, હાઇકોર્ટની સેકન્ડ અપિલોને કડક રીતે કાયદાના महत्वपूर्ण પ્રશ્નો પૂરતી મર્યાદित કરે છે.
- भारतीय પુરાва अधिनियम, 1872 ની કલમ 114: શપથપૂર્વક સાક્ષી આપવા માટે કટહેરામાં આવવાનો ઇનકાર કરનાર કોઈપણ પક્ષ સામે પ્રતિકૂળ અનુમાન (એડવર્સ પ્રિઝમ્પ્શન) કાઢવાની અદાલતોને મંજૂરી આપે છે.